Autorka: Oliwia Stworzyjan

Recenzent: Szymon Mikina

Atrakcyjny autorytaryzm? Wpływ rządów Nayiba Bukelego na wizerunek Salwadoru w państwach regionu

Salwador, który w 2015 roku odnotował jeden z najwyższych wskaźników zabójstw na świecie, a najwyższy w Ameryce Łacińskiej, obecnie jest przedstawiany jako przykład państwa, które znacząco ograniczyło skalę przemocy kryminalnej. Według danych Gallupa za 2024 rok 87% mieszkańców Salwadoru deklarowało, że czuje się bezpiecznie, spacerując samotnie nocą w swojej okolicy. Był to najwyższy wynik wśród państw Ameryki Łacińskiej i Karaibów. Jednak poprawa społecznego poczucia bezpieczeństwa współistnieje z poważnymi kontrowersjami dotyczącymi przestrzegania praw człowieka i zasad państwa prawa. Według danych Instytutu Praw Człowieka Uniwersytetu Środkowoamerykańskiego (IDHUCA), w grudniu 2025 roku w salwadorskich zakładach karnych przebywało 118 369 osób, co odpowiadało około 1,9% ludności kraju. Tak wysoki poziom uwięzienia, przeludnienie zakładów karnych oraz doniesienia o arbitralnych zatrzymaniach i naruszeniach gwarancji procesowych wskazują na społeczne i prawne koszty prowadzonej przez władze polityki bezpieczeństwa. Równocześnie pojawiają się zarzuty dotyczące osłabiania instytucji demokratycznych oraz wywierania presji na dziennikarzy i przedstawicieli opozycji. Zestawienie tych zjawisk prowadzi do pytania o to, w jaki sposób rząd Nayiba Bukele buduje międzynarodowy wizerunek Salwadoru i czy poprawa postrzegania kraju jako bezpiecznego może wzmacniać jego soft power mimo kontrowersji związanych z przestrzeganiem praw człowieka i zasad państwa prawa.

Dojście Nayiba Bukelego do władzy

W 2019 roku wybory prezydenckie w Salwadorze wygrał Nayib Bukele, przedsiębiorca i były burmistrz San Salvador. Przełamał on tym samym utrzymujący się od zakończenia wojny domowej w 1992 roku duopol partii ARENA i FMLN. Pomimo wysiłków obydwu ugrupowań na rzecz odbudowy demokracji i wdrożenia reform rynkowych ciążącym problemem pozostawała skala przestępczości wywołana działalnością lokalnych gangów ulicznych – Mara Salvatrucha (MS-13) oraz Barrio 18. Istotną komplikacją okazała się także korupcja, o którą pomiędzy 1999 a 2019 rokiem oskarżeni zostali trzej byli prezydenci republiki, wywodzący się zarówno z jednej, jak i z drugiej partii. Urodzony w 1981 roku Nayib Bukele, jako reprezentant nowego pokolenia, którego początki kariery politycznej nie sięgają czasów wojny cywilnej, uzyskał szerokie poparcie społeczne, dające mu solidny mandat polityczny do rozwiązywania problemów państwa. To właśnie pozycja antyestablishmentowego polityka, niepowiązanego z dotychczasowymi elitami, może zostać zakwalifikowana jako pierwszy czynnik przyczyniający się do jego popularności.

Jednak parlament w dalszym ciągu pozostawał zdominowany przez prawicową ARENA (hiszp. Alianza Republicana Nacionalista) oraz lewicowy FMLN (hiszp. Frente Farabundo Martí para la Liberación Nacional). Z kolei GANA (hiszp. Gran Alianza por la Unidad Nacional), czyli partia, z której ramienia prezydent startował w wyborach, cieszyła się jedynie znikomą reprezentacją. Taki brak zaplecza parlamentarnego w znacznym stopniu uniemożliwiał Bukelemu realizację jego postulatów wyborczych. W odpowiedzi na odmowę Kongresu w sprawie przyznania środków na realizację flagowego programu bezpieczeństwa, Planu Kontroli Terytorium (Plan Control Territorial), prezydent w lutym 2020 roku skierował uzbrojonych żołnierzy i policjantów do budynku Zgromadzenia Ustawodawczego, wywierając presję na parlamentarzystów w celu uzyskania finansowania. Mimo kontrowersji związanych z naruszeniem zasad państwa prawa, działania te nie doprowadziły do spadku jego popularności. Przeciwnie, Bukele wciąż cieszył się ogromnym poparciem społecznym, a jego nowo utworzona partia, Nuevas Ideas, wraz z koalicjantem zdobyła zdecydowaną większość mandatów w kolejnych wyborach parlamentarnych w 2021 roku.

Model Bukele – mano dura

Był to punkt wyjścia do radykalnych przemian w państwie. Wspomniana większość w Kongresie pozwoliła Bukelemu zastąpić czołowych sędziów i prokuratorów lojalnymi wobec siebie osobami. Nowo obsadzony Sąd Najwyższy wydał z kolei orzeczenie zezwalające prezydentowi na ubieganie się o drugą kadencję z rzędu, wbrew dotychczasowemu zakazowi konstytucyjnemu. Pełna kontrola nad władzą ustawodawczą i sądowniczą umożliwiła głowie państwa wprowadzenie zmian w praktyce znoszących mechanizm kontroli i równowagi (ang. checks and balances) oraz koncentrujących pełnię władzy w rękach egzekutywy.

Równolegle z tym procesem postępowało ograniczanie praw oraz wolności obywatelskich. Przełomowym momentem okazał się rok 2022, kiedy w ciągu jednego dnia odnotowano aż 62 zabójstwa (komunikat Human Rights Watch). Fala przemocy była wynikiem załamania się nieoficjalnych negocjacji pomiędzy administracją Bukelego a gangami. Według dziennika El Faro, pakt ten trwał od 2019 roku i zakładał obniżenie liczby zabójstw w zamian za przywileje więzienne oraz ochronę przed ekstradycją. W odpowiedzi Zgromadzenie Ustawodawcze wprowadziło stan wyjątkowy, zawieszający gwarancje konstytucyjne i uruchamiający masowe aresztowania. Według oficjalnych danych rządowych do września 2026 władze przeprowadziły ponad 93 tys. zatrzymań. W dużej części odbywały się one bez nakazów sądowych, a wśród zatrzymanych znalazły się również dzieci i osoby nieletnie (ponad 3 tys. do 2024 roku według Human Rights Watch). W styczniu 2023 roku otwarto mega-więzienie CECOT (hiszp. Centro de Confinamiento del Terrorismo), zdolne pomieścić do 40 tysięcy osób i określane jako największy zakład karny w Ameryce Łacińskiej. Według analizy Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych (PISM) dwa lata później w całym krajowym systemie penitencjarnym przebywało już około 119 tysięcy osadzonych. Powołując się na raporty Human Rights Watch, autorzy wskazują, że stanowiło to blisko 1,9% populacji kraju, przy czym należy uwzględnić utrudnienia w dostępie do oficjalnych statystyk rządowych. Z dokumentacji tej organizacji wynika również, że wielu zatrzymanych nie miało żadnych powiązań z przestępczością zorganizowaną. Podstawą do aresztowania bywały cechy fizyczne, takie jak tatuaże, czy też niepotwierdzone zgłoszenia. Ponadto, policji narzucano odgórne limity aresztowań, co dodatkowo motywowało funkcjonariuszy do wyrabiania ilościowych kwot. Według organizacji Socorro Jurídico Humanitario w okresie obowiązywania nadzwyczajnych środków bezpieczeństwa w więzieniach zmarło co najmniej 458 osadzonych. Kontrowersje budzi także wieloletnie utrzymywanie stanu wyjątkowego, którego okres trwania został przedłużony po raz 55. we wrześniu 2026 roku o kolejny miesiąc. W 2024 roku Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka (IACHR) odnotowała raporty o systematycznych naruszeniach praw człowieka i ponownie wezwała władze do zakończenia stanu wyjątkowego.

Pomimo kontrowersyjnych metod stosowanych przez administrację Bukelego, w badaniu Latinobarómetro z 2023 roku 64% mieszkańców Salwadoru deklarowało zadowolenie z funkcjonowania demokracji w swoim kraju. Ponadto, według analizy PISM, wysokie poparcie dla Nayiba Bukelego utrzymuje się stale od 2019 roku, a w 2024 roku przekraczało nawet 90%. Z badań przeprowadzonych w 2025 roku przez Instytut Opinii Publicznej Uniwersytetu Środkowoamerykańskiego (Iudop-UCA) wynika, że bezpieczeństwo pozostaje najlepiej ocenianym obszarem działalności państwa, a obywatele tego niewielkiego kraju odczuwali wyraźnie mniejszy lek przed zagrożeniem w tym okresie. Długo utrzymujący się wysoki odsetek zabójstw zaczął drastycznie spadać po 2019 roku, osiągając rekordowo niski wynik w 2024 roku (choć według niezależnych mediów i organizacji pozarządowych oficjalne dane podawane przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Salwadoru mogą być zaniżone). Poparcie dla Bukelego nie ogranicza się już tylko do mieszkańców Salwadoru. Model jego rządów, określany jako mano dura (pol. żelazna pięść) jest postrzegany jako atrakcyjny i podziwiany przez obywateli i przywódców innych krajów regionu.

Atrakcyjność modelu Bukelego w regionie

Ameryka Łacińska od dekad pozostaje regionem o szczególnie wysokim poziomie przestępczości. Działalność gangów przekłada się na niskie poczucie bezpieczeństwa mieszkańców żyjących w poczuciu ciągłego zagrożenia. Według badań Latinobarómetro większość obywateli państw latynoamerykańskich uważa, że przestępczość w ich krajach rośnie. W 2024 roku 53% badanych zgadzało się również, że do władzy może dojść rząd niedemokratyczny, jeśli rozwiąże ich problemy. W tych okolicznościach Salwador, który w ciągu niespełna dekady przeszedł drogę od jednego z najniebezpieczniejszych państw świata do jednego z najbezpieczniejszych w regionie, stał się punktem odniesienia dla sąsiadów. W miastach zmagających się z falą przemocy, takich jak Cuenca w Ekwadorze czy Barranquilla w Kolumbii, lokalne społeczności wprost domagają się wdrożenia El Modelo Bukele. Popyt na te rozwiązania wywołał zjawisko określane mianem „bukelizacji” polityki bezpieczeństwa, czyli prób kopiowania salwadorskiego modelu walki z przestępczością zorganizowaną. W państwach takich jak Kostaryka, Kolumbia, Gwatemala, a nawet w stosunkowo odległym Chile, organizowano probukelowskie marsze z żądaniem zastosowania metod salwadorskiego przywódcy. Wizerunek Bukelego wykorzystywano także w kampaniach wyborczych, w których politycy obiecywali podążać jego śladem. Wielu z nich wzorowało się na nim również wizualnie, przejmując charakterystyczne elementy jego stylu, takie jak zadbana broda, skórzana kurtka czy czapka z daszkiem. Przedstawicielem tego trendu był m.in. Jan Topić, nazywany „ekwadorskim Bukele”.

Tak ogromna fala popularności prezydenta niewielkiego środkowoamerykańskiego kraju jest w dużej mierze wynikiem sprawnej kampanii medialnej prowadzonej przez jego administrację. Skupia się ona na tworzeniu wizerunku „twardej ręki” poprzez publikację materiałów obrazujących bezkompromisowe metody reżimu. Zdjęcia i filmy przedstawiające tysiące osadzonych w CECOT ustawionych w geometrycznych formacjach i nadzorowanych przez uzbrojone siły kreują wizerunek Bukelego jako silnego przywódcy dbającego o bezpieczeństwo Salwadorczyków. Jego szeroka aktywność w mediach społecznościowych, takich jak TikTok i Twitter (X), buduje narrację, zgodnie z którą zaprowadzenie spokoju w kraju jest możliwe tylko poprzez politykę bezwzględnych represji.

Istotnym czynnikiem legitymizującym działania Nayiba Bukelego jest jego relacja ze Stanami Zjednoczonymi. Podczas swojej prezydentury Joe Biden początkowo krytykował politykę salwadorskiego przywódcy, co znalazło wyraz m.in. w sankcjach nałożonych na przedstawicieli jego reżimu. Stanowisko to uległo jednak zmianie, gdy w 2024 roku ten sam prezydent wysłał delegację wysokiego szczebla na inaugurację drugiej, kontrowersyjnej kadencji Bukelego. Można domniemywać, że miało to związek ze zbliżającą się wówczas kampanią prezydencką w USA, w której dużą rolę odegrały kwestie bezpieczeństwa i migracji.

Zdecydowana zmiana w dynamice relacji pomiędzy tymi dwoma państwami nastąpiła po rozpoczęciu drugiej kadencji Donalda Trumpa. To właśnie m.in. do Salwadoru, w ramach swojej pierwszej podróży zagranicznej obejmującej kraje Ameryki Środkowej, udał się sekretarz stanu nowej administracji, Marco Rubio. Bukele zaoferował wówczas wykorzystanie mega-więzienia CECOT do przetrzymywania skazanych przestępców deportowanych ze Stanów Zjednoczonych. Następnie do CECOT trafiły również osoby oskarżone przez administrację USA o powiązania z organizacjami uznanymi za terrorystyczne, m.in. z Tren de Aragua. Współpraca Stanów Zjednoczonych z administracją Bukelego może być interpretowana jako czynnik wzmacniający międzynarodową pozycję salwadorskiego przywódcy. Jednocześnie stanowi ona w oczach innych populistycznych przywódców potencjalny przejaw legitymizacji działań prezydenta Salwadoru. W konsekwencji wysyła im sygnał, że bliskie relacje ze Stanami Zjednoczonymi oraz skuteczna walka z przestępczością mogą przysłonić ewentualne zarzuty dotyczące naruszania zasad państwa prawa.

Ograniczenia replikacji modelu Bukelego

Jednym z państw, które podjęły próbę repliki salwadorskich rozwiązań, jest Honduras. W grudniu 2022 roku prezydent Xiomara Castro wprowadziła stan wyjątkowy w odpowiedzi na ekspansję gangów i narastające wymuszenia i rozboje. Półtora roku później ogłosiła także plan budowy więzienia o maksymalnym rygorze, wzorowanego bezpośrednio na salwadorskim obiekcie CECOT. Pomimo, że w okresie prezydentury Castro odnotowano spadek liczby zabójstw, wspomniana polityka nie przyniosła tak spektakularnych rezultatów jak w Salwadorze i wątpliwe jest, czy można ją określić jako w pełni skuteczną. Grupy przestępcze poszerzyły swoje terytorium działania, a wręcz pojawiły się nowe grupy typu maras. Podobnie wyglądała sytuacja w Ekwadorze, gdzie zastosowanie analogicznych środków represyjnych także nie przełożyło się na wyraźną ani trwałą poprawę wskaźników bezpieczeństwa w skali kraju.

Powstaje zatem pytanie: dlaczego bezpośrednie odtworzenie modelu, który okazał się sukcesem w Salwadorze, nie przyniosło takich samych rezultatów w innych państwach? Przede wszystkim należy wziąć pod uwagę czynnik logistyczny, jakim jest wielkość państwa. Republika Salwadoru jest bowiem najmniejszym krajem w Ameryce Środkowej. Stwarza to łatwiejsze okoliczności do wprowadzenia opisanych wcześniej środków rygoru oraz utrzymania efektywnej kontroli w walce z przestępczością. Drugim czynnikiem są różnice w strukturach organizacyjnych lokalnych gangów. Choć MS-13 i Barrio 18 mają powiązania transnarodowe, w Salwadorze opierały się głównie na kontroli lokalnych społeczności. Ich struktura, zaplecze finansowe i poziom uzbrojenia nie dorównują skalą kartelom narkotykowym działającym w Meksyku czy Kolumbii, a co za tym idzie, walka z nimi może być postrzegana jako stosunkowo mniejsze wyzwanie niż w krajach sąsiednich.

Należy pamiętać, że całościowe wprowadzenie reform „twardej ręki” przez Bukelego zostało poprzedzone eliminacją mechanizmów checks and balances. Jak zauważają Manuel Meléndez-Sánchez i Alberto Vergara w artykule The Bukele Model: Will It Spread?, opublikowanym w „Journal of Democracy”, kluczowym czynnikiem sukcesu modelu mano dura nie było samo zastosowanie aparatu przemocy, lecz wcześniejsze podporządkowanie sobie przez Bukelego wszystkich struktur państwowych. Tworzy to zatem niebezpieczny dla latynoamerykańskich demokracji wniosek: bezpośrednie kopiowanie salwadorskiego modelu walki z przestępczością nie przyniesie oczekiwanych rezultatów bez posiadania całkowitej kontroli nad sądownictwem, prokuraturą oraz legislaturą.

Autorzy tej samej publikacji zwracają także uwagę na specyfikę działalności gangów w warunkach opresji. Wskazują na występującą wśród takich formacji tendencję do adaptacji do nowej sytuacji oraz relokacji swoich zasobów. Ich członkowie często konsolidują się wokół przetrzymywanych w więzieniach przywódców i rozbudowują swoje struktury. W rezultacie, zamiast zmniejszyć odsetek przestępczości, represje często przynoszą odwrotny skutek.

Bukelizacja polityki bezpieczeństwa jako zagrożenie dla demokracji w regionie

Rosnąca popularność Nayiba Bukelego i promowanego przez niego systemu sprawowania władzy stanowi więc poważne zagrożenie dla państw Ameryki Łacińskiej. Zjawisko tzw. „bukelizacji” polityki bezpieczeństwa w regionie może mieć daleko idące negatywne konsekwencje dla trwałości demokracji w państwach chcących podążać za przykładem Republiki Salwadoru. Populistyczna narracja Bukelego oraz starannie opracowana strategia public relations przekładają się nie tylko na silne poparcie dla przywódcy wśród społeczeństw regionu, lecz także na rosnącą skłonność innych liderów politycznych do naśladowania jego działań. Rządy prezydenta Salwadoru mogą stanowić zachętę dla innych populistycznych przywódców o autorytarnych ambicjach. Pokazują bowiem, że odwoływanie się do konieczności zaprowadzenia porządku na ulicach miast, w połączeniu ze skuteczną strategią komunikacyjną, może służyć jako uzasadnienie dla podporządkowania sobie struktur państwowych.

Podsumowanie

Salwador pod rządami Nayiba Bukelego stanowi przykład interesującego paradoksu, w którym poprawa poczucia bezpieczeństwa oraz widoczne rezultaty walki z przestępczością przesłoniły postępującą erozję instytucji demokratycznych i naruszenia praw człowieka. Połączenie represyjnej polityki bezpieczeństwa, określanej mianem mano dura, ze starannie opracowaną strategią komunikacyjną przyczyniło się do wzrostu popularności Bukelego wśród społeczeństw i elit politycznych państw Ameryki Łacińskiej zmagających się z podobnymi problemami społecznymi. Kluczowym czynnikiem decydującym o skuteczności modelu Bukelego w Salwadorze nie było jednak samo zastosowanie represji, lecz przede wszystkim wcześniejsze osłabienie demokratycznych mechanizmów kontroli władzy. Pomimo, że dotychczasowe próby wdrażania tego modelu w innych państwach Ameryki Łacińskiej przyniosły mniej spektakularne rezultaty niż w Salwadorze, zjawisko „bukelizacji” polityki bezpieczeństwa nadal stanowi zagrożenie dla demokracji w regionie.

Przypadek Salwadoru pokazuje zatem, że w warunkach powszechnego poczucia zagrożenia obietnica bezpieczeństwa może stać się nie tylko źródłem politycznej popularności, lecz także narzędziem legitymizującym stopniowe odchodzenie od demokracji.

Bibliografia

1. Arrieta L., The Bukele Model: Populist Power, Judicial Erosion, and Authoritarian Consolidation in El Salvador, [online], European Center for Populism Studies (ECPS), 2026, https://www.populismstudies.org/the-bukele-model-populist-power-judicial-erosion-and-authoritarian-consolidation-in-el-salvador/ (https://www.populismstudies.org/the-bukele-model-populist-power-judicial-erosion-and-authoritarian-consolidation-in-el-salvador/), [dostęp: 14.10.2026].
2. Asamblea Legislativa de El Salvador, Pleno aprueba prórroga del régimen de excepción para continuar clima de paz en el país, [online], September 23, 2026, https://www.asamblea.gob.sv/node/14123 (https://www.asamblea.gob.sv/node/14123), [dostęp: 17.10.2026].
3. Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH). CIDH publica informe sobre Estado de excepción y derechos humanos en El Salvador, [online], Organización de los Estados Americanos, 2024, https://www.oas.org/es/CIDH/jsForm/?File=%2Fes%2Fcidh%2Fprensa%2Fcomunicados%2F2024%2F207.asp&utm (https://www.oas.org/es/CIDH/jsForm/?File=%2Fes%2Fcidh%2Fprensa%2Fcomunicados%2F2024%2F207.asp&utm), [dostęp: 18.10.2026].
4. Congressional Research Service (CRS), El Salvador: Background and U.S. Relations, [online], Waszyngton 2019, https://www.everycrsreport.com/files/20190812_R43616_47385e90fd8128eb455e9300814b839c4ce76992.html (https://www.everycrsreport.com/files/20190812_R43616_47385e90fd8128eb455e9300814b839c4ce76992.html), [dostęp: 14.10.2026].
5. Forbes Centroamérica, Bukele obtiene una nota de 83.9 por su gestión en El Salvador en 2025, revela una encuesta, [online], styczeń 2026, https://forbescentroamerica.com/2026/01/27/bukele-obtiene-una-nota-de-839-por-su-gestion-en-el-salvador-en-2025-revela-una-encuesta/ (https://forbescentroamerica.com/2026/01/27/bukele-obtiene-una-nota-de-839-por-su-gestion-en-el-salvador-en-2025-revela-una-encuesta/), [dostęp: 14.10.2026].
6. Gallup, What Is Global Safety? Insights from Gallup Global Safety Report, [online], Gallup, 2024, https://www.gallup.com/analytics/693542/what-is-global-safety.aspx (https://www.gallup.com/analytics/693542/what-is-global-safety.aspx), [dostęp:14.10.2026].
7. Human Rights Watch (HRW), El Salvador: Broad ‘State of Emergency’ Risks Abuse, [online], HRW, Waszyngton, 29.03.2022, https://www.hrw.org/news/2022/03/29/el-salvador-broad-state-emergency-risks-abuse-0 (https://www.hrw.org/news/2022/03/29/el-salvador-broad-state-emergency-risks-abuse-0), [dostęp: 14.10.2026].
8. Human Rights Watch (HRW), El Salvador: Mass Trials a Mockery of Justice, [online], HRW, październik 2026, https://www.hrw.org/news/2026/10/07/el-salvador-mass-trials-a-mockery-of-justice (https://www.hrw.org/news/2026/10/07/el-salvador-mass-trials-a-mockery-of-justice), [dostęp: 14.10.2026].
9. Human Rights Watch (HRW), El Salvador: Rights Violations Against Children in State of Emergency, [online], HRW, lipiec 2024, https://www.hrw.org/news/2024/07/16/el-salvador-rights-violations-against-children-state-emergency (https://www.hrw.org/news/2024/07/16/el-salvador-rights-violations-against-children-state-emergency), [dostęp: 14.10.2026],
10. Human Rights Watch (HRW), We Can Arrest Anyone We Want: Widespread Human Rights Violations under El Salvador’s “State of Emergency”, [online], HRW, Nowy Jork 2022, [https://www.hrw.org/report/2022/12/07/we-can-arrest-anyone-we-want/widespread-human-rights-violations-under-el (https://www.hrw.org/report/2022/12/07/we-can-arrest-anyone-we-want/widespread-human-rights-violations-under-el), [dostęp: 14.10.2026].
11. Human Rights Watch (HRW), World Report 2026: El Salvador, [online], HRW, Nowy Jork 2026, https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/el-salvador (https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/el-salvador), [dostęp: 14.10.2026].
12. Inter-American Commission on Human Rights (IACHR), Annual Report of the IACHR: Chapter IV.B – El Salvador, [online], OAS, Waszyngton 2024 https://www.oas.org/en/iachr/reports/pdfs/2021_ElSalvador-EN.pdf (https://www.oas.org/en/iachr/reports/pdfs/2021_ElSalvador-EN.pdf), [dostęp: 14.10.2026].
13. Iudop-UCA. Encuesta de evaluación del sexto año de gobierno de Nayib Bukele, [online], Boletín de prensa, año XXXIX, no. 2. Antiguo Cuscatlán, El Salvador, 19 de junio de 2025, https://uca.edu.sv/iudop/wp-content/uploads/2025/06/Bol-Eva-Gob-6to-anio.pdf (https://uca.edu.sv/iudop/wp-content/uploads/2025/06/Bol-Eva-Gob-6to-anio.pdf), [dostęp: 17.10.2026].
14. Latinobarómetro, Informe 2023: La recesión democrática de América Latina, [online], Santiago de Chile: Corporación Latinobarómetro, https://www.fundacioncarolina.es/wp-content/uploads/2023/11/Latinobarometro_Informe_2023.pdf (https://www.fundacioncarolina.es/wp-content/uploads/2023/11/Latinobarometro_Informe_2023.pdf), [dostęp:18.10.2026].
15. Latinobarómetro, Informe 2024: La democracia resiliente, [online], Corporación Latinobarómetro, Santiago de Chile 2024, https://www.latinobarometro.org/news/informe-latinobarometro-2024-la-democracia-resiliente (https://www.latinobarometro.org/news/informe-latinobarometro-2024-la-democracia-resiliente) [dostęp: 14.10.2026].
16. Linthicum K., Growing Cult of Nayib Bukele, [online], „Los Angeles Times”, 2023, https://www.latimes.com/world-nation/story/2023-07-25/growing-cult-of-nayib-bukele (https://www.latimes.com/world-nation/story/2023-07-25/growing-cult-of-nayib-bukele), [dostęp: 14.10.2026].
17. Meléndez-Sánchez M., Future-Proofing Authoritarianism Through Constitutional Means: The Case of El Salvador, [online], „LASA Forum” 2026, nr 57:1, https://forum.lasaweb.org/articles/57-1/future-proofing-authoritarianism-through-constitutional-means-the-case-of-el-salvador/ (https://forum.lasaweb.org/articles/57-1/future-proofing-authoritarianism-through-constitutional-means-the-case-of-el-salvador/), [dostęp: 14.10.2026].
18. Meléndez-Sánchez M., Vergara A., The Bukele Model: Will It Spread?, „Journal of Democracy”, [online], 2024, vol. 35, nr 3, s. 84–98, https://www.journalofdemocracy.org/articles/the-bukele-model-will-it-spread/ (https://www.journalofdemocracy.org/articles/the-bukele-model-will-it-spread/), [dostęp: 14.10.2026].
19. Midziak B., Znojek D., International Echoes of El Salvador’s Public Security Model, [online], Polski Instytut Spraw Międzynarodowych (PISM), Warszawa, https://pism.pl/publications/international-echoes-of-el-salvadors-public-security-model (https://pism.pl/publications/international-echoes-of-el-salvadors-public-security-model), [dostęp: 14.10.2026].
20. Policía Nacional Civil de El Salvador, El año 2024 se posiciona como el más seguro de la historia de El Salvador, [online], 8 stycznia 2025, https://www.pnc.gob.sv/el-2024-se-posiciona-como-el-mas-seguro-de-la-historia-de-el-salvador/?utm (https://www.pnc.gob.sv/el-2024-se-posiciona-como-el-mas-seguro-de-la-historia-de-el-salvador/?utm), [dostęp: 18.10.2026].
21. Rubio J., Casique A., The Burgeoning Regional Appeal of Mano Dura Crime-Fighting Strategies, [online], Center for Strategic and International Studies (CSIS), Waszyngton 2024, https://www.csis.org/analysis/burgeoning-regional-appeal-mano-dura-crime-fighting-strategies (https://www.csis.org/analysis/burgeoning-regional-appeal-mano-dura-crime-fighting-strategies), [dostęp: 14.10.2026].
22. Swissinfo.ch, El Salvador registra hacinamiento del 261% en sus cárceles, según ente de Derechos Humanos, [online], June 9, 2026, https://www.swissinfo.ch/spa/el-salvador-registra-hacinamiento-del-261%25-en-sus-c%C3%A1rceles%2C-seg%C3%BAn-ente-de-derechos-humanos/91550904 (https://www.swissinfo.ch/spa/el-salvador-registra-hacinamiento-del-261%25-en-sus-c%C3%A1rceles%2C-seg%C3%BAn-ente-de-derechos-humanos/91550904), [dostęp: 17.10.2026].