Autor: Julian Szyburski

Recenzentka: Wiktoria Koklina

Alternatywa dla Niemiec – stosunek do wojny w Ukrainie

Pełnoskalowa inwazja Rosji na Ukrainę zmieniła sposób, w jaki Niemcy postrzegają swoje bezpieczeństwo. Większość partii politycznych uznała Federację Rosyjską i jej imperialne ambicje za bezpośrednie zagrożenie dla stabilności i interesów całej Europy i opowiedziała się za wsparciem Ukrainy zarówno pod względem militarnym, jak i humanitarnym. Obecnie RFN przeznaczyła największe środki pomocowe ze wszystkich państw europejskich, a na świecie ustępuje tylko USA. Zgodność w sprawie konieczności pomocy obecnego rządu kanclerza Friedricha Merza nie oznacza jednak, że na politycznej scenie Niemiec nie pojawiają się zdecydowane głosy sprzeciwu wobec polityki zarówno wobec Ukrainy, jak i Rosji, które reprezentowane są przede wszystkim przez skrajnie prawicową, populistyczną partię Alternatywa dla Niemiec (Alternative für Deutschland). Obecnie partia ta otoczona jest przez inne ugrupowania tzw. kordonem sanitarnym (Brandmauer), który w praktyce oznacza nietworzenie koalicji z AfD oraz izolację w parlamentach. Wysokie poparcie AfD oznacza jednak, że w niedalekiej przyszłości niemożliwe będzie utworzenie koalicji na tyle szerokiej, by wykluczyć Alternatywę. W niektórych landach np. w Saksonii-Anhalt, z poparciem na poziomie ponad 40%, ma ona nawet szansę na samodzielne rządy.

Oficjalny stosunek do wojny

Oficjalne stanowisko frakcji parlamentarnej AfD w Bundestagu w sprawie wojny zawarte jest w dziewięciu punktach. Pierwszy z nich dotyczy nielegalności wojny przeciwko Ukrainie w świetle prawa międzynarodowego, drugi opłakiwania strat wojskowych i cywilnych po obu stronach konfliktu, trzeci jest żądaniem od Rosji wstrzymania działań wojennych oraz wysłaniem do Ukrainy sił pokojowych ONZ lub OBWE, a czwarty wyrazem wsparcia dla państw sąsiadujących i pozarządowych organizacji pomocowych, które pomagają ukraińskim uchodźcom oraz stwierdzeniem, że AfD popiera tymczasowe ich przyjęcie. Punkty te wydają się być zgodne z linią przyjętą przez większość państw wspierających ukraińską obronę (oprócz wysłania sił pokojowych, co jest najprawdopodobniej niemożliwe do zrealizowania ze względu na brak woli politycznej w państwach sojuszniczych i wysoce prawdopodobny sprzeciw społeczeństw, jednakże następne zupełnie zmieniają ten obraz.

AfD kategorycznie odrzuca możliwość akcesji Ukrainy do Unii Europejskiej i NATO, co jest najprawdopodobniej jedynym sposobem na zapewnienie jej skutecznych gwarancji bezpieczeństwa po zakończeniu konfliktu. Dodatkowo przyszłe członkostwo w UE byłoby korzystne dla Niemiec również ze względów gospodarczych i tworzyłoby pole do dalszej ekspansji gospodarczej we wschodniej Europie, podobnie jak wobec państw, które dołączyły do UE w 2004 roku. Frakcja odrzuca także ideę sankcji gospodarczych i popiera sankcje wobec „osób odpowiedzialnych i zwolenników tej wojny napastniczej”. W punkcie tym pomija fakt, że za wojnę tę odpowiedzialny jest cały aparat państwowy, a sankcje gospodarcze są jedynym pozamilitarnym narzędziem nacisku na agresora. Dodatkowo powiela błędy poprzednich niemieckich rządów, które twierdziły, że w przypadku Rosji można oddzielić gospodarcze interesy od polityki bezpieczeństwa. Tym samym pozostawały ślepe na rosyjski imperialny ekspansjonizm oraz pogłębienie się tendencji autorytarnych. W kolejnym punkcie AfD protestuje przeciwko wysyłaniu broni w „regiony kryzysowe i objęte wojną”, ponieważ jak twierdzą, przyczynia się to do dalszej eskalacji konfliktu. Jak wspomniano wcześniej, Niemcy w liczbach bezwzględnych udzieliły dotychczas największego wsparcia. Wstrzymanie wysyłania broni oznaczałoby więc z pewnością szybki koniec ukraińskiej defensywy i konieczność przystania na rosyjskie warunki. Przeczy to wezwaniom AfD do zaprzestania dzialan wojennych przez Rosję do zaprzestania działań wojennych, ponieważ wypracowanie porozumienia pokojowego, które nie będzie oznaczało zupełnej kapitulacji Ukrainy możliwe jest tylko przy jej silnej pozycji. Jeśli chodzi o ryzyko dalszej eskalacji ze względu na dostawy broni, jest to fakt, z którym musi pogodzić się każde państwo prowadzące wojnę, a alternatywą jest tylko utrata ukraińskiej suwerenności. Dodatkowo dalsza rosyjska eskalacja następuje niezależnie od dostaw broni, ponieważ uważa, że musi osiągnąć swoje cele wojenne.

W przedostatnim punkcie AfD po raz kolejny porusza kwestię sankcji gospodarczych i krytykuje transformację energetyczną (Energiewende), która (zdaniem partii) uczyniła Niemcy zależnymi i podatnymi na zagrożenia. W tym samym punkcie deklaruje wsparcie dla projektu Nord Stream 2 i twierdzi, że „stanowi istotny wkład w niezawodne, bezpieczne i korzystne cenowo zaopatrzenie Niemiec w energię”. Podejście to jest niebezpieczne z dwóch powodów. Po pierwsze twierdzenie, że ponowne uzależnienie się od gazu pochodzącego z Rosji uczyni Niemcy niezależnymi i wzmocni ich bezpieczeństwo energetyczne jest oczywiscie sprzeczne.Federacja Rosyjska wykorzystuje eksport surowców jako broń i formę karty przetargowej w ewentualnych rozmowach, ponieważ jest w stanie wstrzymac dostawy w dowolnym momencie. Warto zwrocic uwage, ze rosyjskie spółki energetyczne czesto nie kieruja sie logika rynkowa, a potrzebami polityki zagranicznej Rosji. Brak dywersyfikacji dostaw surowcow energetycznych jest zawsze niebezpieczny, ale jeśli głównym źródłem staje się państwo agresywne i potencjalnie wrogie sytuacja staje się niezwykle poważna. W 2020 roku import z Rosji odpowiadał za 55% niemieckiego zapotrzebowania na gaz ziemny, a doprowadzenie ponownie do takiej sytuacji mogłoby okazać się katastrofalne w skutkach w przypadku konfrontacji z NATO i ponownie użyte jako broń. Postulat przywrócenia takich inicjatyw jak Nord Stream 2 jest powielaniem wcześniej już poruszanego, błędnego stwierdzenia, że w przypadku handlu z Rosją możliwe jest rozdzielenie przedsięwzięć „prywatnych” od polityki i kwestii bezpieczeństwa. Drugim istotnym powodem jest to, że niemożliwy jest handel surowcami z Rosją na dużą skalę przy jednoczesnej deklaracji wsparcia dla Ukrainy. Ogromną część budżetu Rosja czerpie właśnie z tego handlu, co pozwala jej na finansowanie agresywnej wojny, więc ograniczenie tego wpływu jest niezbędnym środkiem nacisku.

Ostatnim punktem poruszonym przez AfD jest wezwanie partii politycznych oraz mediów do przeciwdziałania „narastającej dyskryminacji rosyjskojęzycznych współobywateli”. Punkt ten jest tożsamy z rosyjską propagandą, która regularnie używa argumentu ochrony ludności rosyjskojęzycznej jako uzasadnienia dla kolejnych aktów agresji. W Niemczech nie istnieje problem systemowej opresji wobec ludzi posługujących się językiem rosyjskim, a ewentualne pojedyncze incydenty nie stają się wcale normą. Dodatkowo wielu wysoko postawionych polityków zajęło stanowiska potępiające ewentualne akty agresji wobec ludzi z rosyjskimi korzeniami.

Wschodni radykalizm

Bardzo istotnym faktem przy analizie postrzegania wojny w Ukrainie i Federacji Rosyjskiej jest brak jednolitości tej partii. Poglądy w wielu sprawach mogą znacznie się od siebie różnić, w zależności od tradycyjnej niemieckiej linii podziału, a mianowicie zachodniej i wschodniej części RFN. Tak zwani Ossis und Wessis, czyli obywatele Niemiec zachodnich i byłej NRD różnie postrzegają zagrożenia, ze względu na odrębną pamięć historyczną oraz swoją tożsamość, a obrazują to konkretne dane.

W landach zachodnich Rosję jako zagrożenie postrzega aż 59% badanych, a w landach wschodnich jest to tylko 42%. Jako brak zagrożenia Rosja postrzegana jest odpowiednio przez 36% i 47%. Również jeśli chodzi o podejście do niemieckiej pomocy Ukrainie różnice są zauważalne. W 2024 roku, w Niemczech Zachodnich wsparcie militarne i finansowe oceniało jako właściwe odpowiednio 37% i 43% respondentów, a w Niemczech wschodnich było to już tylko 27% i 29% (pozostałe opcje w ankiecie to zbyt duże lub zbyt małe wsparcie, w których również pojawia się podobna prawidłowość).

Dane te pokazują, że poglądy prorosyjskie lub przeciwne pomocy Ukrainie znajdują dużo bardziej podatny grunt w byłej NRD. Różnice między oficjalnym stanowiskiem partii, a jej reprezentantami ze wschodu doskonale obrazuje postać jednego ze współzałożycieli Afd Alexandra Gaulanda, pochodzącego z Saksonii, czyli landu położonego przy polsko-niemieckiej granicy. Już w listopadzie 2015 roku Gauland udaje się do Sankt Petersburga, by spotkać się z Konstantinem Małofiejewem, oligarchą, który już wówczas przekonuje w rosyjskich mediach, że Ukraina jest sztucznym tworem, a gdy Rosja anektuje Krym i podburza rebelię w Donbasie finansuje on separatystyczne oddziały. Następnie w 2017 roku Gauland udziela wywiadu na temat niemieckiej polityki wschodniej, w którym twierdzi, że aneksja półwyspu przez Rosję była „zdeterminowana historycznie” i nie zamierza „badać, czy była ona zgodna ze wszystkimi zasadami prawa międzynarodowego”, a Niemcy nie powinny domagać się zwrotu Krymu Ukrainie.Jako kolejny przykład posłużyć może postać Hansa-Thomasa Tillschneidera, który w ostatnim czasie zasłynął w niemieckich mediach z posiadania kubka z napisem „Armia Rosji”, czyli wiceszefa struktur AfD w Saksonii-Anhalt, która, jak wspomniano, wcześniej może zostać objęta samodzielną władzą Alternatywy po wyborach 6 września. We wrześniu 2022 roku znalazł się on w gronie trzech polityków, którzy udali się do Rosji i planowali podróż na nielegalnie okupowane ukraińskie ziemie. Politycy zrezygnowali dopiero, gdy kierownictwo partii odcięło się od tej inicjatywy.

Przykładów na jawne kontakty z Kremlem, prorosyjskość i jawnie antyukraińskie postawy nie sposób wymienić wszystkich. Obrazują one jednak, że oficjalne deklaracje potępiające nielegalność rosyjskiej agresji nie zawsze mają pokrycie w rzeczywistych przekonaniach polityków AfD, a jest wręcz zupełnie odwrotnie, ponieważ liczni z nich otwarcie uznają nielegalne aneksje Krymu oraz terenów wschodniej Ukrainy. Nie sposób stwierdzić, który pogląd rzeczywiście przeważy w partii na poziomie federalnym, jednak faktem pozostaje to, że Alternatywa może liczyć na najwyższe poparcie właśnie tam, gdzie stosunek do Rosji jest bardziej pozytywny.

Co to oznacza dla Europy i Ukrainy?

Niemcy są krajem, który boryka się obecnie z wieloma problemami, takimi jak stagnacja gospodarcza, wyczerpanie się obecnego modelu zarobkowego, kryzys wielu przedsiębiorstw, czy zażarte dyskusje o przyszłości i regulacji migracji. Mimo to, pozostają najpotężniejszą gospodarką w Europie z PKB przekraczającym 5 bilionów dolarów i populacją powyżej 80 milionów – największą w Unii Europejskiej. Oznacza to, że wpływ decyzji podejmowanych wewnątrz granic RFN rozlewa się daleko poza nie. Jak wspomniano wcześniej obecnie AfD, mimo bycia partią z najwyższym poparciem na poziomie federalnym, nie posiada żadnej realnej władzy wykonawczej i otoczona jest tzw. Brandmauer. Poparcie dla niej rośnie jednak w szybkim tempie, a szansa na przejmowanie władzy w kolejnych landach, a nawet konieczność utworzenia koalicji uwzględniającej głos Alternatywy, rośnie z dnia na dzień.

Co więc może oznaczać potencjalne przejęcie władzy przez Alternatywę? W krótkoterminowej perspektywie mogłoby to oznaczać przede wszystkim wstrzymanie lub znaczne ograniczenie pomocy bilateralnej trafiającej do Ukrainy zarówno pod względem finansowym, jak i militarnym. Dodatkowo jako państwo UE Niemcy mogłyby blokować pomoc i pożyczki płynące z tej organizacji, choć na razie jest to scenariusz niezwykle mało prawdopodobny, ponieważ wymagałoby to pełni władzy na poziomie federalnym, co w perspektywie najbliższych lat nie wydaje się możliwe. Następnym aspektem, na który rosnąca w siłę AfD może mieć ogromny wpływ, może być potencjalne wznowienie handlu surowcami energetycznymi z Rosją, szczególnie po ewentualnym zakończeniu wojny lub osiągnięciu potencjalnie kruchego zawieszenia broni. Sporą część swojego sprzeciwu wobec Energiewende Alternatywa opiera na krytyce ograniczenia dostaw taniego gazu z Rosji i domaga się wznowienia projektu Nord Stream 2. Przy aktualnie trwającej wojnie, z pewnością wymagałoby to samodzielnej większości w Bundestagu, jednak po zakończeniu wojny bardziej przychylni Rosji politycy innych ugrupowań mogliby pochylić się nad takim rozwiązaniem, by zbić polityczny kapitał na obniżeniu cen energii, które są obecnie w Niemczech przedmiotem gorącej debaty. Wymagałoby to złamania zasady kordonu sanitarnego, jednak nie należy tego traktować jako zupełnie niemożliwego scenariusza.

Wyżej wymienione przykłady dotyczą przede wszystkim decyzji podejmowanych na poziomie federalnym, jednak potencjalne władze landów pod przywództwem AfD mogłyby utrudnić pomoc dla Ukrainy. Przykładem na to może być Saksonia, a dokładnie port lotniczy Lipsk/Halle, w którym land jest większościowym udziałowcem. Według Ustawy Zasadniczej (Grundgesetz) polityka zagraniczna i obronność są wyłączną kompetencją rządu federalnego, jednak władze landu miałyby narzędzia, by utrudnić i opóźnić pomoc dla Ukrainy. Lotnisko Lipsk/Halle stanowi ważny obiekt logistyczny i główną bazę operacyjną dla ukraińskich linii cargo Antonov Airlines. Władze landu mogłyby potencjalnie próbować wypowiedzieć umowy dzierżawy przestrzeni hangarowych dla tych linii lotniczych. Dodatkowo mogłyby opóźniać przejazdy konwojów przez drobiazgowe i nadmierne kontrole konwojów, BHP, zabezpieczenia niebezpiecznych ładunków itp.

Od czasu rosyjskiej agresji w państwach NATO coraz częściej omawia się kwestię potencjalnej prowokacji lub otwartego ataku na jedno z państw członkowskich. Również w Niemczech sprawa ta analizowana jest z różnych perspektyw, a jedną z nich jest utrudnienie transportu wojsk przez władze landów, w których AfD mogłoby w przyszłości przejąć władzę. Nie mają one uprawnień, by całkowicie zablokować wojskowe konwoje, jednak istnieją pewne instrumenty, które mogłoby je opóźnić. W przypadku rosyjskiego ataku jest to scenariusz niezwykle niebezpieczny – szczególnie dla wschodniej flanki NATO, dla której liczyłaby się każda godzina. Mimo że Alternatywa nie przejęła do tej pory władzy w żadnym kraju związkowym, już teraz rząd federalny opracowuje potencjalne rozwiązania tego problemu. Jednym z nich mogłoby być zastosowanie uprawnień wynikających z art. 37 Ustawy Zasadniczej, czyli tzw. Bundeszwang. W przypadku uporczywej odmowy wykonywania poleceń rząd federalny (przy zgodzie Bundesratu), może uzyskać prawo do wydawania bezpośrednich poleceń organom landu np. policji, a w skrajnych przypadkach przejąć wykonywanie określonych zadań administracyjnych. Nie jest to jednak rozwiązanie uniwersalne, ponieważ wymaga określonego ataku czasu, a jak wspomniano wcześniej każda godzina może mieć kluczowe znaczenie.

Żaden z wymienionych powyżej scenariuszy na obu poziomach nie jest pewnością, a wyników przyszłych wyborów nie da się przewidzieć. Nagłe wydarzenia w niemieckiej polityce wewnętrznej, czy na arenie międzynarodowej mogą pokrzyżować plany marszu Alternatywy po władzę. Nie oznacza to jednak, że Niemcom, Ukrainie i Europie pozostaje mieć tylko nadzieję na lepszą przyszłość. Wszyscy ci aktorzy muszą być gotowi na najgorszy scenariusz.

Bibliografia

1. „An der Landesregierung vorbei“ – Bund entwickelt Notfallpläne für Nato-Drehscheibe, Die Welt, 2026 https://www.welt.de/politik/ausland/article6a69d2061ff9bc89d8812c1e/szenario-fuer-afd-wahlsieg-an-der-landesregierung-vorbei-bund-entwickelt-notfallplaene-fuer-nato-drehscheibe.html (https://www.welt.de/politik/ausland/article6a69d2061ff9bc89d8812c1e/szenario-fuer-afd-wahlsieg-an-der-landesregierung-vorbei-bund-entwickelt-notfallplaene-fuer-nato-drehscheibe.html) [dostęp: 28.09.2026].
2. 56% der Deutschen sehen Sicherheit durch Russland bedroht, Du bist Halle, 2026, https://dubisthalle.de/56-der-deutschen-sehen-sicherheit-durch-russland-bedroht/ (https://dubisthalle.de/56-der-deutschen-sehen-sicherheit-durch-russland-bedroht/), [dostęp: 04.09.2026]. 
3. Die AfD und Russland – was läuft da eigentlich vor der Landtagswahl?, Berliner Morgenpost, 2026, https://www.morgenpost.de/politik/article413016769/die-afd-und-russland-was-laeuft-da-eigentlich-vor-der-landtagswahl.html (https://www.morgenpost.de/politik/article413016769/die-afd-und-russland-was-laeuft-da-eigentlich-vor-der-landtagswahl.html) [dostęp: 05.09.2026].
4. Germany, World Bank, 2025, https://data.worldbank.org/country/germany (https://data.worldbank.org/country/germany), [dostęp: 06.09.2026].
5. Grajewski Ł, Alternatywa dla Niemiec czy zagrożenie dla świata?, Wydawnictwo Otwarte 2026.
6. Keine Anfeindungen von Menschen aus Russland oder Menschen mit russischen Wurzeln in Deutschland, Deutsche Vertretungen in Russland, 2022, https://germania.diplo.de/ru-de/2518226-2518226 (https://germania.diplo.de/ru-de/2518226-2518226), [dostęp: 04.09.2026].
7. Niebezpieczna zależność od Rosji. Niemcy wobec kryzysu gazowego, Ośrodek Studiów Wschodnich, 2022, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/komentarze-osw/2022-02-23/niebezpieczna-zaleznosc-od-rosji-niemcy-wobec-kryzysu-gazowego#:~:text=W%20ostatniej%20dekadzie%20proporcje%20te%20zacz%C4%99%C5%82y%20sukcesywnie,gazowej%2C%20co%20cieszy%C5%82o%20si%C4%99%20poparciem%20politycznym%20Berlina. (https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/komentarze-osw/2022-02-23/niebezpieczna-zaleznosc-od-rosji-niemcy-wobec-kryzysu-gazowego#:~:text=W%20ostatniej%20dekadzie%20proporcje%20te%20zacz%C4%99%C5%82y%20sukcesywnie,gazowej%2C%20co%20cieszy%C5%82o%20si%C4%99%20poparciem%20politycznym%20Berlina.), [dostęp: 04.09.2026].
8. Positionspapier der AfD-Bundestagsfraktion zum Russland-Ukraine-Krieg, AfD Bundestag, 2026, https://afdbundestag.de/positionspapier-ukraine-krieg/ (https://afdbundestag.de/positionspapier-ukraine-krieg/), [dostęp: 03.09.2026].
9. Ukraine support tracker, Kiel Institut, 2026 https://www.kielinstitut.de/research/topics/war-against-ukraine/ukraine-support-tracker/ (https://www.kielinstitut.de/research/topics/war-against-ukraine/ukraine-support-tracker/), [dostęp: 03.09.2026].
10. Ukraine-Politik wird im Osten kritischer gesehen, Statista, 2024, https://de.statista.com/infografik/31624/befragte-die-folgenden-aussagen-zur-deutschen-ukraine-politik-zustimmen/ (https://de.statista.com/infografik/31624/befragte-die-folgenden-aussagen-zur-deutschen-ukraine-politik-zustimmen/) [dostęp: 04.09.2026].
11. Umfrage sieht AfD bei 43 Prozent in Sachsen-Anhalt, Die Zeit, 2026, https://www.zeit.de/politik/deutschland/2026-08/landtagswahl-sachsen-anhalt-afd-umfrage-pollytix-campact-gxe (https://www.zeit.de/politik/deutschland/2026-08/landtagswahl-sachsen-anhalt-afd-umfrage-pollytix-campact-gxe) [dostęp: 03.09.2026].